Esselamü aleyküm ve rahmetullahi ve berekatühü kardeşlerim. Bugün, Rabbimizin rahmet kapılarını aralayan, günahlarımıza kefaret olmasını umduğumuz müstesna bir ibadeti, Tesbih namazını (Salâtü't-Tesbih) hep birlikte tefekkür edeceğiz. Bu namaz, İslam'ın en faziletli nafile namazlarından biridir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.)'in amcası Hz. Abbas'a öğrettiği bu özel namaz, 4 rekât boyunca toplam 300 kere 'Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhü vallâhü ekber' tesbihi söylenerek kılınır. Bu yazımızda, bu kıymetli namazın kılınış şeklini adım adım, her rekâttaki tesbih sayılarıyla birlikte detaylı olarak anlatacak, aynı zamanda derin manalarını ve fıkhî boyutunu da ele alacağız.
Tesbih Namazının Nüzul Sebebi ve Tarihsel Arka Planı
Kardeşlerim, her ibadetin kendine özgü bir hikmeti ve bir arka planı vardır. Tesbih namazının faziletini ve önemini daha iyi kavramak için, onun bize nasıl ulaştırıldığını bilmek büyük önem taşır. Bu müstesna namaz, Peygamber Efendimiz (s.a.v.)'in amcası, kendisinden sadece birkaç yaş büyük olan ve İslam'ın ilk dönemlerinden itibaren ona destek olan Hz. Abbas b. Abdülmuttalib (r.a.)'e özel bir hediye olarak öğretilmiştir. Bu hadise, Peygamber Efendimiz'in ailesine ve ümmetine olan düşkünlüğünü, onların manevi kurtuluşu için gösterdiği çabayı gözler önüne serer.
Tirmizî ve Ebû Dâvûd'da geçen rivayete göre, Hz. Abbas, Resûlullah (s.a.v.)'e gelerek 'Ey Allah'ın Resûlü! Bana bir şey öğret ki, onu yaptığım zaman Allah beni affetsin' diye talepte bulunmuştur. İşte bu talep üzerine Sevgili Peygamberimiz (s.a.v.) ona bu namazı öğretmiştir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın kullarına karşı sonsuz merhametinin bir yansıması olduğu gibi, Peygamber Efendimiz'in de ümmetine karşı şefkatinin en güzel örneklerinden biridir. Zira Allah Teâlâ, Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyurur: 'De ki: Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım! Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Şüphesiz Allah, bütün günahları affeder. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.' (Zümer 39:53). Bu ayet, bizlere af kapısının her zaman açık olduğunu müjdelerken, Tesbih namazı da bu kapıdan girmek için bizlere sunulmuş önemli bir anahtardır.
Bu namazın öğretilme şekli, aynı zamanda bir eğitim metodunu da içerir. Peygamber Efendimiz (s.a.v.), Hz. Abbas'a sadece bir ibadeti öğretmekle kalmamış, aynı zamanda onu yapmaya teşvik etmiş ve faziletini açıkça belirtmiştir. Bu durum, bizlere ibadetlerin sadece şeklinden ibaret olmadığını, aynı zamanda arkasındaki niyetin ve getireceği manevi faydaların da vurgulanması gerektiğini öğretir. Hz. Abbas'ın bu namazı ömründe bir kere dahi olsa kılmasını tavsiye etmesi, onun ne kadar büyük bir kurtuluş vesilesi olduğunu gösterir. Zira Allah buyurur: 'Ey iman edenler! Allah'a samimi bir tevbe ile dönün ki Rabbiniz günahlarınızı örtsün ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere koysun.' (Tahrim 66:8).
Tesbih Namazının Fazileti
Kardeşlerim, bu namazın fazileti hakkında söylenen sözler, bizleri derinden düşündürmeli ve bu ibadete yönlendirmelidir. Hz. Peygamber (s.a.v.), amcası Hz. Abbas'a (r.a.) şöyle buyurmuştur:
'Ey amcam! Sana bir şey öğreteyim mi ki, onu yaptığın zaman Allah senin günahlarının ilkini ve sonuncusunu, eskisini ve yenisini, bilerek ve bilmeyerek yaptıklarını, küçüğünü ve büyüğünü, gizlisini ve açığını affetsin.' (Ebû Dâvûd, Salât, 140; Tirmizî, Salât, 350; İbn Mâce, İkâmetü's-Salât, 188). Bu hadis-i şerif, tesbih namazının ne denli büyük bir fazilete sahip olduğunu, kapsamlı bir günah affı vaat ettiğini açıkça ortaya koymaktadır.
Düşünün kardeşlerim, ömrümüz boyunca işlediğimiz, belki de hatırlayamadığımız, küçük veya büyük, gizli veya açık nice günahlarımızı düşündüğümüzde, böyle bir affa vesile olacak bir ibadetin kıymetini anlamak zor değildir. Âlimlerimiz, bu hadis-i şerifin ışığında, bu namazı mümkünse her gün, en azından haftada bir, ayda bir veya ömürde bir kez kılmayı tavsiye etmişlerdir. Bu, bizlere sunulmuş eşsiz bir fırsattır.
Nitekim Kur'an-ı Kerim'de Allah Teâlâ, zikrin ve ibadetin önemine sıkça vurgu yapar: 'Beni anın ki ben de sizi anayım. Bana şükredin, nankörlük etmeyin.' (Bakara 2:152) ve 'Kalpler ancak Allah'ı anmakla huzur bulur.' (Ra'd 13:28). Tesbih namazı, bu ilahi davete icabet etmenin, kalplerimizi tesbihle, zikirle doldurmanın en güzel yollarından biridir. Bu namaz sayesinde mümin, Allah ile olan bağını güçlendirir, günahlarından arınır ve manevi bir huzura erer. Bir başka hadiste ise Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurur: 'Her kim Allah'ı zikrederken dili yorulmazsa, o mümin, kıyamet günü en büyük derecelerden birine ulaşır.' (Müslim, Zikr, 4). Tesbih namazı da bu sürekli zikir halinin en yoğun yaşandığı anlardan biridir.
Tesbih Namazında Okunan Tesbih
Bu özel namazın kalbi, içinde tekrar edilen tesbihtir. Her rekâtta toplam 75 kere aşağıdaki tesbih okunur:
'Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhü vallâhü ekber'
Anlamı: 'Allah'ı tüm noksanlıklardan tenzih ederim, hamd Allah'adır, Allah'tan başka ilah yoktur ve Allah en büyüktür.'
Bu tesbih, Tevhidin, Hamdin, Tesbihin ve Tekbirin birleşimidir. Yani, Allah'ın birliğini, O'na şükrü, O'nu tüm noksanlıklardan uzak tutmayı ve O'nun azametini aynı anda ifade eder. Bu mübarek kelimeleri dilimizle söylerken, kalbimizle de manasını idrak etmeye çalışmalıyız. Dört rekâtta toplam: 75 × 4 = 300 tesbih okunur ki bu, zikir açısından oldukça yoğun bir ibadettir.
Tesbih Namazı Nasıl Kılınır? Adım Adım
Şimdi kardeşlerim, bu mübarek namazı nasıl kılacağımızı adım adım öğrenelim. Her bir adımı huşu ve dikkatle yerine getirmeye gayret edelim.
Birinci Rekât
- Niyet ve İftitah Tekbiri: 'Niyet ettim Allah rızası için tesbih namazı kılmaya' diye niyet edip tekbir alınır. Namaza başlarken kalbimizde bu niyeti diri tutmak çok önemlidir.
- Sübhâneke'den sonra: 15 kere tesbih okunur. Sübhâneke duasını bitirdikten hemen sonra, eûzü besmele çekmeden önce bu tesbihleri okumak gerekir.
- Fâtiha ve sure okunduktan sonra: 10 kere tesbih okunur. Kâriye (kıraat) tamamlandıktan sonra, rükûa eğilmeden önce bu tesbihler söylenir.
- Rükûda: Rükû tesbihatından (Sübhâne Rabbiyel Azîm) sonra 10 kere tesbih okunur. Rükû halindeyken bu zikre devam etmek, namazın ruhuna uygun bir tefekkür sağlar.
- Rükûdan kalkınca (Kavme): 'Semiallahü limen hamideh' ve 'Rabbenâ lekel hamd' dedikten sonra 10 kere tesbih okunur. Bu hal, Allah'a hamd ve şükrün en açık ifadesidir.
- Birinci secdede: Secde tesbihatından (Sübhâne Rabbiyel A'lâ) sonra 10 kere tesbih okunur. Secde, kulun Rabbine en yakın olduğu andır.
- İki secde arasında (Celse): 10 kere tesbih okunur. İki secde arasındaki oturuşta da Allah'ı anmaya devam ederiz.
- İkinci secdede: Secde tesbihatından sonra 10 kere tesbih okunur. İkinci secde ile birlikte ilk rekâtın sonuna gelinir.
Toplam: 15 + 10 + 10 + 10 + 10 + 10 + 10 = 75 tesbih. Her bir tesbihin farkında olarak, anlamını düşünerek okumaya gayret edelim.
İkinci Rekât
İkinci rekâta kalktığımızda, tıpkı birinci rekâtta olduğu gibi tesbihleri tekrarlarız:
- Ayakta (Fâtiha ve sure öncesi): 15 kere tesbih. Besmele çekilir, Fatiha'dan önce.
- Fâtiha ve sure sonrası: 10 kere tesbih. Kıraat tamamlandıktan sonra.
- Rükûda: 10 kere tesbih. Rükû tesbihatından sonra.
- Kavmede: 10 kere tesbih. Rükûdan kalktıktan sonra.
- Birinci secdede: 10 kere tesbih. Secde tesbihatından sonra.
- Celsede: 10 kere tesbih. İki secde arasında.
- İkinci secdede: 10 kere tesbih. Secde tesbihatından sonra.
İkinci rekâtın sonunda oturulup Ettehiyyâtü okunur. Tesbih sayısı yine 75'tir. Bu oturuşta salavatlar ve dualar okunmaz, sadece Ettehiyyâtü ile yetinilir.
Üçüncü ve Dördüncü Rekât
Üçüncü rekâta kalkıldığında, yine Sübhâneke okunmadan, Fâtiha'dan önce 15 tesbih ile başlanır. Üçüncü ve dördüncü rekâtlar da aynı şekilde kılınır, her rekâtta 75'er tesbih okunur. Dördüncü rekâtın sonunda Ettehiyyâtü, Allahümme salli, Allahümme bârik ve Rabbenâ duaları okunarak selam verilir. Böylece 4 rekât ve toplam 300 tesbihle namaz tamamlanmış olur.
Tesbih Sayısı Özet Tablosu
Kardeşlerim, tesbihlerin dağılımını akılda tutmak için bu özet tablo size yardımcı olacaktır:
- Kıyam (ayakta, kıraattan önce): 15 adet
- Kıyam (kıraattan sonra): 10 adet
- Rükû: 10 adet
- Kavme (rükûdan kalkış): 10 adet
- 1. Secde: 10 adet
- Celse (iki secde arası): 10 adet
- 2. Secde: 10 adet
- Rekât toplamı: 75 adet
- 4 rekât toplamı: 300 adet
Tesbih Namazı Ne Zaman Kılınır?
Tesbih namazı nafile namaz kılınabilen her vakitte kılınabilir. Kerahet vakitleri dışında gece veya gündüz kılınabilir. Özellikle tavsiye edilen zamanlar:
- Cuma günleri: Haftanın en faziletli günüdür.
- Ramazan geceleri: Bereket ve mağfiretin yoğun olduğu zamanlardır.
- Mübarek geceler (Kadir Gecesi, Berat Gecesi, Miraç Gecesi): Duaların kabul edildiği, rahmetin sağanak sağanak indiği gecelerdir.
- Dua ve istek zamanları: Özel bir dileğiniz veya sıkıntınız olduğunda bu namaza sarılmak, Allah'a yönelişinizi güçlendirir.
Kerahet vakitleri dışında her zaman kılınabilir olması, bizlere büyük bir kolaylık sağlar. 'Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.' (Nisa 4:103) buyrulsa da, nafile namazlar farzların tamamlayıcısı ve kulun Rabbine yakınlaşma vesilesidir. Namaz vakitleri sayfamızdan kerahet vakitlerini kontrol ederek uygun zamanda kılabilirsiniz.
Tesbih Namazının Fıkhî Boyutu ve Mezhep Görüşleri
Kardeşlerim, İslam fıkhında Tesbih namazının yeri ve hükmü hakkında farklı mezhepler arasında bazı görüş ayrılıkları bulunmaktadır. Bu, İslam fıkhının zenginliğini ve farklı yorumlara açık yapısını gösterir. Unutmayalım ki, bu farklılıklar namazın faziletine gölge düşürmez, aksine her mezhebin kendi delilleri ve yorumlama metotları çerçevesinde konuya yaklaştığını gösterir.
Hanefî Mezhebi
Hanefî mezhebi uleması, Tesbih namazını genel olarak 'müstehap' yani yapılması sevap olan bir ibadet olarak kabul eder. İmam Ebû Hanîfe ve takipçileri, bu namazın faziletine dair rivayetleri dikkate alarak, kişinin ömründe bir kere dahi olsa kılmasını teşvik etmişlerdir. Özellikle mübarek gün ve gecelerde kılınması daha faziletli görülmüştür. Hanefîler, hadisin isnadının (rivayet zincirinin) sahih olduğunu kabul etmekle birlikte, namazın özel bir formu olması sebebiyle 'sünnet' kategorisinden ziyade 'nafile' veya 'müstehap' olarak değerlendirmişlerdir. Ancak kesinlikle kılınmasında bir sakınca görmezler, aksine teşvik ederler.
Şâfiî Mezhebi
Şâfiî mezhebinde ise Tesbih namazı, 'kuvvetli bir müstehap' olarak görülür, hatta bazı âlimlere göre sünnete yakın bir mertebededir. İmam Şâfiî'nin kendisinin de bu namaza özel bir önem verdiği ve kılınmasını tavsiye ettiği rivayet edilir. Şâfiî uleması, hadisin senedinin sağlamlığına daha fazla vurgu yaparak, bu namazın faziletlerinin kesin olduğuna inanır. Onlar için bu namaz, günahların affı için büyük bir fırsattır ve müminin manevi yükselişi için önemli bir vesiledir.
Mâlikî Mezhebi
Mâlikî mezhebinde ise Tesbih namazı hakkındaki hadisin senedinde 'zayıflık' bulunduğu gerekçesiyle diğer nafile namazlar kadar teşvik edilmez. Bazı Mâlikî âlimleri, bu tür özel formlu namazların Peygamber Efendimiz'den (s.a.v.) mütevatir (yaygın ve kesin) bir şekilde nakledilmediği gerekçesiyle, bunun yerine bilinen sünnet ve nafile namazlara ağırlık verilmesini önermişlerdir. Hatta nadiren de olsa mekruh görenler olmuştur. Ancak bu, namazın tamamen reddedildiği anlamına gelmez. Kılan kişiye herhangi bir engel veya günah söz konusu değildir. Daha ziyade, diğer nafile namazlara göre önceliği konusunda bir farklılaşma söz konusudur.
Hanbelî Mezhebi
Hanbelî mezhebi de Tesbih namazını 'müstehap' olarak kabul eder ve faziletine inanır. İmam Ahmed b. Hanbel ve takipçileri, hadisin genel içeriğini ve günahların affına dair vaadini ön planda tutarak bu namazın kılınmasını teşvik etmişlerdir. Onlar da diğer müstehap nafileler gibi bu namazın da kulun Allah'a yakınlaşmasına ve sevap kazanmasına vesile olacağını belirtmişlerdir. Hanbelîler, özellikle Hz. Abbas hadisini delil olarak kabul ederek, bu namazın şer'î bir dayanağı olduğunu vurgularlar.
Görüldüğü üzere kardeşlerim, mezhepler arasındaki bu farklılıklar, bir ibadetin meşruiyetini ortadan kaldırmaz. Aksine, her mümin kendi mezhebinin görüşüne göre hareket edebilir veya faziletine inanarak bu namazı kılabilir. Önemli olan, ihlasla ve samimiyetle Rabbimize yönelmek, O'nun rızasını kazanmaya çalışmaktır. Zira Allah Teâlâ, 'O ki, hanginizin daha güzel amel yaptığını sınamak için ölümü ve hayatı yaratmıştır.' (Mülk 67:2) buyurmaktadır.
Tesbih Namazıyla İlgili Önemli Notlar
Bu mübarek ibadeti eda ederken dikkat etmemiz gereken bazı hususlar vardır:
- Tesbih sayısında hata yapılırsa, bir sonraki rükünde veya secdede telafi edilir. Yani, eksik kalan tesbihleri uygun olan bir sonraki rükün içinde tamamlayabilirsiniz. Acele etmeyin, önemli olan huşuyu korumaktır.
- Tesbih sayısını takip etmek için parmak uçları kullanılabilir. Sağ elin parmak boğumlarını kullanarak veya parmakları içeri bükerek saymak, namazın akışını bozmadan sayımı kolaylaştırır. Tesbih çekme rehberimizden parmakla sayma tekniklerini öğrenebilirsiniz.
- Tesbih namazı cemaatle değil, tek başına kılınır. Bu, kulun Rabbiyle birebir, özel bir münacatı olduğu içindir.
- 4 rekât tek selamla kılınır. Yani ikinci rekâtın sonunda oturulduğunda sadece Ettehiyyâtü okunur, salavatlar ve dualar okunmaz, selam da verilmez.
- Bu namaz nafile olduğu için kadınlar da erkekler de aynı şekilde kılar. Cinsiyet ayrımı yoktur.
- Namaz esnasında dalgınlık veya unutkanlık sebebiyle tesbihleri karıştıranlar, namazın sonunda sehiv secdesi yaparlar. Ancak bu namazın kendine özgü yapısı nedeniyle, tesbihleri unutup bir sonraki rükne geçen kişi, o rükünde eksik kalan tesbihleri tamamlayabilir. Eğer tamamlanmazsa ve namazın genel geçerliliğine zarar vermeyecek miktarda ise namaz geçerli sayılır.
Tesbih Namazının Diğer Nafile Namazlardan Farkı
Tesbih namazı, diğer nafile namazlardan içerdiği 300 tesbih ile ayrılır. Normal bir nafile namazda bu yoğunlukta ve belirli bir düzende tesbihat yoktur. Bu özellik onu hem daha faziletli hem de daha uzun ve manevi yoğunluğu yüksek bir ibadet kılar. Bu namaz, aynı zamanda kulun Allah ile olan iletişimini zikir ve tesbih yoluyla derinleştirmesine olanak tanır. En faziletli zikirler yazımızda da tesbih namazındaki zikrin önemine değinmiştik. Bu namaz, sadece bir ibadet olmanın ötesinde, bir nevi ruhani bir arınma ve yenilenme sürecidir.
Pratik Uygulama: Manevi Hayatımızda Tesbih Namazının Yeri
Kardeşlerim, Tesbih namazı, sadece kılınıp bitirilecek bir ibadet değildir; onun manevi hayatımıza derin yansımaları vardır. Bu namaz, bizlere sürekli zikretmeyi, Allah'ı her an anmayı öğretir. Düşünün, namaz içinde 300 kez 'Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhü vallâhü ekber' demek, kalbimizi bu ulvi kelimelerle doldurur. Bu zikirler, kalbimizi paslardan arındırır, ruhumuzu yüceltir ve Allah'a olan sevgimizi, saygımızı artırır.
Bu namazı düzenli kılmak, bizlere disiplin ve sabır kazandırır. Uzun süreli bir ibadet olması sebebiyle, nefsimizin zorluklarına karşı direncimizi artırır. Ayrıca, günahlarımızın affı için Rabbimize yönelmek, bizlere tevazu ve pişmanlık duygusunu aşılar. Bu, müminin sürekli kendini sorgulaması, hatalarından dönmesi ve Rabbine sığınması demektir. 'Şüphesiz iyilikler, kötülükleri giderir.' (Hûd 11:114) ayeti bu durumu ne güzel açıklar. Tesbih namazı, işlediğimiz kötülükleri iyiliklerle silmenin güçlü bir yoludur.
Manevi olarak Tesbih namazı, bizlere tefekkür etme fırsatı sunar. Her bir tesbihi söylerken, Allah'ın azametini, kudretini, merhametini düşünmek, O'nunla aramızdaki bağı güçlendirir. Bu, aynı zamanda dünyevi telaşlardan sıyrılıp, ahiret odaklı bir düşünce yapısına bürünmemize yardımcı olur. Bu namaz, bir nevi ruhsal detoks gibidir; kalbimizi dünyevi kirlerden arındırır, ruhumuzu besler ve bizleri Allah'a daha yakın kılar. Böylece, günlük hayatın koşuşturmacası içinde dahi, Allah'ın varlığını ve gözetimini daha derinden hissederiz.
Hocaefendi'nin Notu
Kıymetli kardeşlerim, bir ömürdür ilimle meşgul olan bir kardeşiniz olarak, sizlere Tesbih namazı hakkında birkaç pratik tavsiyede bulunmak isterim. Bu namazın fazileti o kadar büyüktür ki, onu kılmak için gösterilecek her gayretin karşılığı Allah katında kat kat verilecektir. Ancak bazen uzunluğu veya tesbih sayılarını karıştırma endişesi, bizleri bu ibadetten alıkoyabilir. Sakın ola ki bu tür vesveselere kapılmayınız.
Öncelikle, tesbihleri ezberlemeye çalışın. 'Sübhânallâhi ve'l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe illallâhü vallâhü ekber' zikri, zaten günlük hayatımızda da sıkça tekrar ettiğimiz mübarek kelimelerdendir. Ezberledikten sonra, namaz içinde sayımı kolaylaştırmak için parmaklarınızı kullanmaktan çekinmeyin. Her 10 tesbihte bir parmağınızı bükerek sayım yapabilirsiniz. Bu, namazın huşusunu bozmaz, aksine zihninizi sayım endişesinden kurtararak manaya odaklanmanızı sağlar.
Eğer bir yerde tesbih sayısını unuttuğunuzu fark ederseniz, tahmini bir sayıdan devam edin veya bir sonraki rükünde eksik olanları tamamlayın. Önemli olan niyet ve ihlastır. Allah Teâlâ, kullarının samimiyetine bakar, sayısal kusurları affeder. 'Allah, hiçbir nefse gücünün yeteceğinden başkasını yüklemez.' (Bakara 2:286) ayeti, bizlere bir rahatlık verir. Kendi gücünüz nispetinde gayret edin.
Bu namazı kılmak için kendinize özel bir vakit belirleyebilirsiniz. Belki haftada bir Cuma günü ikindi namazı sonrası, belki Ramazan gecelerinde sahurdan önce veya mübarek gecelerde. Önemli olan, bu ibadeti hayatınızın bir parçası haline getirmeye niyet etmenizdir. Unutmayınız ki, küçük ama devamlı yapılan amel, büyük ama kesintili yapılan amelden daha hayırlıdır. Rabbim hepimizi bu mübarek ibadeti hakkıyla eda edenlerden eylesin, âmin.
Sonuç
Kıymetli kardeşlerim, Tesbih namazı, Hz. Peygamber'in (s.a.v.) özellikle tavsiye ettiği ve büyük günahların bile affına vesile olabileceğini müjdelediği müstesna bir namazdır. Her rekâtta 75, toplamda 300 tesbih ile kılınan bu namaz, düzenli olarak eda edildiğinde manevi hayatınıza büyük katkılar sağlayacaktır. O'nun rahmetine sığınmak, günahlarımızdan arınmak ve kalbimizi zikirle doldurmak için bu eşsiz fırsatı değerlendirelim. Dijital tesbih ile günlük zikir alışkanlığınızı da sürdürebilirsiniz. Unutmayın, Allah Teâlâ'nın kapısı her zaman açıktır ve O, kendisine yönelenleri asla boş çevirmez. Bu namaz, O'na yönelişimizin en güzel nişanelerinden biri olsun. Vesselam.
Kaynaklar
- Kur'an-ı Kerim
- Sahih-i Buhârî
- Sahih-i Müslim
- Sünen-i Ebû Dâvûd
- Sünen-i Tirmizî
- Sünen-i İbn Mâce
- İmam Nevevî, Riyâzü's-Sâlihîn
- İmam Kurtubî, el-Câmi' li-Ahkâmi'l-Kur'ân
- İbn Kesîr, Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm
- Taberî, Câmiu'l-Beyân an Te'vîli Âyi'l-Kur'ân
- Fahreddin Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr)
